#DwutlenekTytanu #TiO2 #OcenaRyzyka
Europejski Trybunał Sprawiedliwości potwierdził unieważnienie klasyfikacji dwutlenku tytanu (TiO₂) w formie proszku jako „prawdopodobnie rakotwórczego po wdychaniu”, wskazując na braki metodologiczne w podstawowych badaniach. Substancja ta pozostaje szeroko stosowana w farbach, tworzywach sztucznych, kosmetykach i lekach, a jej potencjalne skutki zdrowotne – zwłaszcza genotoksyczność i ryzyko związane z nanocząstkami – są nadal przedmiotem badań.
Czym jest TiO₂ i gdzie się go stosuje?
Dwutlenek tytanu jest jednym z najczęściej wykorzystywanych pigmentów na świecie – produkuje się go w milionach ton rocznie. Stosowany jest przede wszystkim w:
- farbach, powłokach, tworzywach sztucznych i papierze,
- kosmetykach (np. pastach do zębów, produktach ochrony przeciwsłonecznej jako filtr UV),
- farmaceutykach (jako barwnik E 171),
- a do 2022 r. również jako dodatek do żywności (E 171).
Badania i klasyfikacja – kontrowersje
- Genotoksyczność: EFSA w 2021 r. uznała, że nie można wykluczyć potencjału genotoksycznego TiO₂, co doprowadziło do zakazu stosowania E 171 w żywności w całej UE.
- Rakotwórczość: IARC od 2006 r. klasyfikuje TiO₂ jako „prawdopodobnie rakotwórczy dla ludzi” (Grupa 2B), opierając się na badaniach na zwierzętach, które wykazały raka płuc po długotrwałym wdychaniu wysokich dawek cząstek respirabilnych (< 10 µm). Komisja Europejska w 2020 r. zharmonizowała klasyfikację TiO₂ w tej kategorii, jednak decyzja została uchylona przez SUE.
ETS potwierdził, że badania, na których oparto klasyfikację, nie uwzględniały wystarczająco mechanizmów biologicznych, takich jak przeciążenie płuc ani właściwości fizykochemicznych cząstek. W konsekwencji uznano, że nie można stwierdzić, iż TiO₂ posiada wewnętrzną właściwość rakotwórczą.
Ocena ryzyka a ocena zagrożenia
Orzeczenia podkreślają różnicę między oceną zagrożenia (typową dla CLP, która wskazuje potencjalne szkodliwe właściwości substancji) a oceną ryzyka (która bierze pod uwagę rzeczywiste narażenie, jego dawkę, czas trwania i drogę wchłaniania). TiO₂ może stanowić zagrożenie jedynie w bardzo specyficznych warunkach – np. przy długotrwałym i intensywnym wdychaniu pyłu zawierającego cząstki respirabilne.
Wielkość cząstek i drogi narażenia
- Cząstki > 10 µm: zatrzymywane w górnych drogach oddechowych, uznawane za mniej problematyczne,
- Cząstki ≤ 10 µm: mogą docierać do płuc, powodować stany zapalne i zwłóknienie,
- Nanocząstki (< 100 nm): wnikają do pęcherzyków płucnych, gdzie mogą wywoływać stany zapalne i uszkodzenia mechaniczne.
Potencjalne ryzyko różni się w zależności od drogi narażenia:
- inhalacja – największe ryzyko,
- spożycie doustne – EFSA wskazuje na biotrwałość cząstek i możliwy efekt genotoksyczny,
- kontakt ze skórą – brak dowodów na wchłanianie i efekty systemowe.
Przykłady zastosowań w produktach:
- Kremy przeciwsłoneczne: nano-TiO₂ w stężeniu do 25% oceniono jako bezpieczny – nie przenika do krwiobiegu, podlega regulacji w ramach rozporządzenia kosmetycznego.
- Pasty do zębów: trwa ocena bezpieczeństwa przez SCCS, wyniki wciąż są w toku.
- Leki: E 171 jest nadal dozwolony jako barwnik w produktach leczniczych zgodnie z dyrektywą 2009/35/WE.
Znaczenie dla przemysłu i konsumentów
Decyzja ETS oznacza, że obecna klasyfikacja TiO₂ w formie proszku jako substancji „prawdopodobnie rakotwórczej” nie obowiązuje w prawie UE. Jest to szczególnie istotne dla branż wykorzystujących TiO₂ na szeroką skalę – farb, powłok, kosmetyków czy farmaceutyków. Jednocześnie badania nad genotoksycznością i bezpieczeństwem TiO₂, w szczególności w formach nano, będą kontynuowane.
Źródło: ECHA – Guide on classifying and labelling titanium dioxide
